Uluslararası danışmanlık hizmetleri şirketi EY; öncü iktisatların siyasetlerini belirleyen ögelerden ender toprak elementlerine (NTE’ler) yönelik araştırma sonuçlarını yayımladı. Araştırma; ender toprak elementlerinin çağdaş teknolojiler için kıymeti ve Çin’in global tedarik zincirindeki baskın rolü ile bu mevzudaki jeopolitik ve ekonomik riskleri vurguluyor. Araştırmaya nazaran; Çin’in, stratejik varlık olarak sınıflandırdığı az toprak elementleri alanındaki hakimiyeti devam ediyor. Avrupa Bölgesi ise alternatif kaynaklar ve geri dönüşüm stratejileriyle az toprak elementlerine bağımlılığını azaltmaya çalışıyor. 2026 sonuna kadar az toprak elementlerini temsil eden 17 elementin 12’si için ihracat lisansı getirilebileceği belirtiliyor. Listeye yeni elementler eklenmediği takdirde, Çin’in, bugün sadece yedi NTE eserinde uyguladığı düzenleyici denetim kapsamının daha da genişleyeceği, bu durumun, AB’nin kritik mineral olarak tanımladığı hammaddelere erişimini daha da zorlaştıracağı tabir ediliyor.
Küresel tedarik zincirlerinde belirsizlik artıyor
Nadir toprak elementleri, periyodik cetveldeki 21, 39 ve 57-71 numarasına sahip eşsiz manyetik, ışık yayan ve elektrokimyasal özelliklerine sahip 17 elementten oluşuyor. Çağdaş teknolojilerde yeni ve geniş bir kullanım alanına sahip olan az toprak elementleri fizikî, manyetik ve kimyasal özellikleri sebebiyle günlük hayatta kıymetli bir rol oynuyor. Burada bilhassa, dış güce muhtaçlık duymadan manyetik özelliklerini süresiz olarak koruyan mıknatısların rolü büyük değere sahip ve global NTE talebinin 2023 yılı sayılarına nazaran yüzde 45’ini oluşturuyor. Az toprak elementleri; akıllı telefon, dizüstü bilgisayar, hibrit araba, rüzgâr türbinleri ve güneş panelleri üzere pek çok yüksek teknoloji eserinin yanı sıra savunma endüstrisinde de kullanılıyor. Örneğin; jet motorları, füze savunma düzenekleri, uzay tabanlı uydular ve irtibat sistemlerinde bu elementlerin yer aldığı biliniyor.
Araştırmaya nazaran; yeşil güç teknolojileri, gelişmiş elektronik ve savunma uygulamaları, az toprak elementlerine (NTE) olan talebi süratle artırıyor. Bilhassa, global ölçekte mıknatıs kullanım hacminin önümüzdeki 10 yılda %9 büyümesi öngörülüyor. Çin, global NTE üretiminin %70’ini ve rafinasyon süreçlerinin %90’ını denetim ediyor. Ayrıyeten sinterlenmiş kalıcı mıknatıs üretiminde (PETRM) de %94 hisseye sahip. Araştırmada, jeopolitik risklere de dikkat çekiliyor. Çin’in, 2025’te yedi tip NTE için ihracat denetimleri getirmesi ve yıl sonunda beş ek element için denetimleri askıya almasının global tedarik zinciri güvenliği telaşlarını artırdığı söz ediliyor. Öte yandan tedarik güvenliği telaşları nedeniyle NTE şirketlerinin piyasa pahasının 2025’in birinci 10 ayında %175 arttığı; bu artışın güç ve teknoloji devlerini geride bıraktığı görülüyor.
2025 yılı birinci 10 ayında piyasa pahası %175 arttı
Avrupa, Çin’in ham ender toprak elementleri ve kalıcı mıknatıslar ihracatı için en kıymetli destinasyonlardan biri olmaya devam ediyor. Almanya, İtalya ve İspanya başta olmak üzere Avrupa, çağdaş teknolojinin vazgeçilmezi olarak görülen bu elementleri Çin’den ithal ediyor. Kelam konusu lisans süreçleri, Avrupa’da üretim duraksamalarına yol açabiliyor. Çin, NTE rezervlerinin %50’sini elinde tutsa da Brezilya, Hindistan, Avustralya ve Orta Asya’da bu alana yönelik yeni projeler geliştiriliyor. Avrupa’da İsveç, Norveç, Finlandiya ve Polonya üzere ülkeler stratejik maden ve rafineri yatırımlarına yöneliyor.
AB stratejik hammaddeleri geri dönüşümden karşılamayı hedefliyor
NTE’ler, jeolojik olarak ender olduklarından değil, ekseriyetle ağır ve işletilebilir cevher yataklarında bulunmamasından ötürü bu isimle anılıyor. Prometyum hariç tüm az toprak elementlerinin, ortalama olarak dünyada gümüş, altın yahut platinden daha bol bulunduğu söz ediliyor. Kimyasal olarak birbirlerine çok benzemeleri, bu elementlerin çıkarım süreçlerini teknik ve ekonomik açıdan güçleştiriyor. NTE’lerin büyük ölçekli üretimi kıymetli ölçüde su ve güç kullanımını gerektirebiliyor; ayrıyeten kimyasal sızıntı riski ile uranyum ve toryum üzere az toprak mineralleriyle birlikte doğal olarak bulunan radyoaktif elementlerin açığa çıkması üzere çevresel riskler de ortaya çıkabiliyor. Avrupa Birliği bu kapsamda 2030’a kadar stratejik hammaddelerin %25’ini geri dönüşümden karşılamayı hedefliyor. Fakat yeni madenlerin devreye alınması 8–10 yıl, rafinerilerin kurulması ise 5 yıl sürebiliyor.
Merkez Avrupa ve Türkiye AB’nin NTE tedariğinde değerli bir avantaja sahip
Merkezi Avrupa Bölgesi ülkeleri AB endüstrisinin muhtaçlık duyduğu az toprak elementleri tedariğinde değerli bir avantaja sahip. Örneğin, İsveç, Norveç ve Finlandiya’da keşfedilen yeni NTE oksit rezervleri kestirimi 11 milyon ton üretimle AB’nin NTE muhtaçlığının üçte birini karşılayabilir. Ülkemizde ise, Güç ve Tabii Kaynaklar Bakanlığı açıklamalarına göre, Eskişehir Beylikova ve Sivrihisar ilçeleri ortasında yer alan alanda 694 milyon ton rezerve sahip ender toprak elementi (NTE) bulunuyor. Varsayımlar, bu maden alanının Çin’deki 800 milyon tonluk “Bayan Obo” alanından sonra dünyanın en büyük ikinci rezervi olduğunu gösteriyor. Bakanlık, Ekim 2024’te az toprak elementleri çıkarma ve sürece konusunda bilgi paylaşımı, madencilik teknolojilerinin geliştirilmesi ve ortak yatırımların yapılması için Çin ile “Doğal Kaynaklar ve Madencı̇lı̇k Alanlarında İşbı̇rlı̇ğı̇ne İlı̇şkı̇n Mutabakat Zaptı” imzaladı.
EY Enerji Sektörü Lideri Cem Çamlı, konuyla ilgili şu bilgileri verdi:
“Nadir toprak elementleri, güç, teknoloji, mobilite, savunma ve endüstriyel üretim kesimlerinin görünmez omurgasını oluşturuyor. Artan jeopolitik gelişmeler, global talebin önemli büyümesi ve stratejik ulusal çıkarlar ülkelerin stratejik planlamalarını ve yatırımcıların ajandalarındaki öncelikleri yine şekillendiriyor. Türkiye, hem Asya ve Avrupa ortasındaki coğrafik pozisyonu, hem gelişen sanayi altyapısı hem de ender toprak elementleri rezervleri ile bu dönüşümde daha aktif bir rol üstlenebilir. Yenilenebilir güç yatırımlarımız, elektrikli araç ekosistemimiz ve savunma endüstrimiz NTE arz güvenliğini artık bir rekabet avantajı değil, mecburî bir stratejik gereklilik haline getiriyor. Bu nedenle az toprak elementleri kıymet zinciri boyunca sanayicilerimizin ve yatırımcılarımızın faal rol oynaması, AR-GE yatırımları ve teşvikleri ile ekosistemin büyütülmesi ve bilgi birikiminin artırılması kritik ehemmiyet taşıyor. Böylelikle, az toprak elementleri ile yatırılacak ekonomik bedel ülkemiz iktisadına ve istihdamına katkı sağlayacak ve AB ile olan ticari iş birliğimizin daha da sağlamlaşmasını sağlayacaktır. Yakın vakitte, Türkiye’de az toprak elementleri bedel zincirinde rol alan yeni yatırımlar, teşebbüsler ve kamu-özel dal iş birliklerini göreceğimizi kestirim ediyoruz. EY-Parthenon olarak, global ve bölgesel bilgi birikimimizle bu alanda bölümünün öncüsü müşterilerimize stratejiden uygulamaya uçtan uca hizmet vermeye ve rekabet avantajı yaratmaya devam ediyoruz.
Kaynak: (KAHA) Kapsül Haber Ajansı
